گونه‌شناسی و تحلیل تطبیقی نماهای مسکونی قاجار و پهلوی در سنندج: استخراج الگوهای هویت‌ساز برای طراحی معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

2 کارشناس ارشد معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف گونه‌شناسی و تحلیل نماهای مسکونی دوره‌های قاجار و پهلوی در سنندج انجام شده‌است تا الگوهای فضایی، ساختاری و زیبایی‌شناختی مؤثر بر هویت بصری بافت تاریخی را شناسایی کرده و راهکارهایی برای به‌کارگیری آن‌ها در طراحی معاصر ارائه دهد. از نظر ماهیت، مطالعۀ حاضر کیفی و از نظر روش، توصیفی - تحلیلی است. داده‌ها به‌کمک مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهدات میدانی، برداشت‌های کالبدی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با استادکاران و ساکنان بومی و بررسی اسناد آرشیوی گردآوری شد. جامعۀ آماری شامل 35 خانۀ شاخص از دو دورۀ مذکور بود که به‌صورت هدفمند انتخاب و تحلیل گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که نماهای تاریخی سنندج دارای الگوهای مشترکی همچون تلفیق عناصر هویت‌ساز (نظیر نقوش و مصالح بومی)، رعایت تناسبات هندسی و کاربرد فضاهای نیمه‌باز متناسب با اقلیم‌اند. همچنین روند تحول از درون‌گرایی قاجاری به برون‌گرایی پهلوی، ساده‌سازی تدریجی فرم‌ها، حذف سلسله‌مراتب ورودی و کاهش تزئینات پیچیده مشاهده شد. به‌کارگیری این الگوهای استخراج‌شده در طراحی معاصر می‌تواند ضمن حفظ اصالت معماری، موجب ارتقای انسجام بصری و کاهش اغتشاش نماها در بافت تاریخی سنندج شود. نتایج پژوهش، چارچوبی کاربردی برای مدیران شهری، معماران و نهادهای حفاظتی فراهم می‌آورد و می‌تواند مبنایی برای تدوین ضوابط طراحی زمینه‌گرا و تقویت حفاظت پویا از هویت شهری باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آقالطیفی، آزاده (1400). در جستجوی نسبت تحولات خانه‌های معاصر و خانه‌های تاریخی سنندج. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 12(45)، 17-30. https://iic.ihss.ac.ir/fa/Article/21065/FullText
بهمنی، المیرا؛ گودرزی سروش، محمدمهدی و زارعی، محمدابراهیم (1395). بررسی شناخت عوامل زمینه‌گرا در کالبد خانه‌ها و بافت کهن سنندج با نگاهی به ویژگی‌های عمارت وکیل الملک. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، ۷(26)، 55-69.
بیتی، حامد و پورجواد اصل، باقر (1401). بررسی تحقق‌پذیری ضوابط نماسازی در نماهای نوساز مسکونی (مطالعه موردی: محله باغشمال در محور تاریخی- فرهنگی کلانشهر تبریز). مجله علمی گفتمان طراحی شهری، 3(4)، ۲۸-۴۶. https://journals.modares.ac.ir/article_23227.html
حشمتی، احمدرضا و دولت آبادی، فریبرز (1399). مقدمه‌ای بر شناخت معماری کاخ‌های تهران در دورهٔ قاجار. فصلنامه علمی مطالعات باستانشناسی پارسه، 14(4)، ۱۸۳-۱۶۷. http://dx.doi.org/10.30699/PJAS.4.14.167
زارعی، محمدابراهیم (1393). خانههای قدیمی سنندج (جلد1). دانشگاه کردستان.
شفیعی، سحر؛ شقاقی، شهریار و زیبان، فرشته (1401). بررسی و تحلیل چگونگی تحولات نماهای شهر تبریز و تأثیر آن در فضاهای شهری از دوران پهلوی تا اکنون. مطالعات میان رشتهای معماری ایران، 1(2)، 147-160. https://doi.org/10.22133/isia.2023.374315.1026
غلامیان، مهشید؛ آقا یزدانفر، سیدعباس و نوروزیان ملکی، سعید (1398). رهیافتی بر زیرساخت‌های مشترک نهفته در معماری اسلامی-ایرانی( مبتنی بر شواهدی از نماهای معماری دورهٔ قاجار). فصلنامه پژوهشهای معماری اسلامی، 25(7)، ۳-۲۰. https://jria.iust.ac.ir/article-1-1247-fa.html
فردپور، سارا؛ دولت آبادی، فریبرز و مهدوی‌نژاد، محمدجواد (1399). خوانش طرح‌واره نمای ساختمان‌های شهری معاصر تهران در دورهٔ پهلوی اول و دوم. معماری و شهرسازی آرمانشهر، 14(35)، 164-149. https://doi.org/10,22034/aaud.2020,204911,2018
محمدمرادی، مونا؛ یوسف زمانی، مهرداد؛ زارعی، محمدابراهیم و فروتن، منوچهر (1403). تحلیل و گونه‌شناسی خانه‌های دورهٔ پهلوی اول با رویکرد کالبدی- فرهنگی در شهرسنندج. دوفصلنامه معماری و شهرسازی ایران، 15(1)، ۲۳۹-۲۵۸.  https://doi.org/10.30475/isau.2024.388900.2029
نژادابراهیمی، احد؛  نارنگی، مهدی؛ بیتی، حامد؛ کی نژاد، سلوی و پورجواد اصل، باقر (1393). طرح مطالعات و پژوهش برای ارائه‌ الگوی طرح مرمت و بازسازی خانه‌های تاریخی تبریز (مطالعه موردی: خانه تاریخی صدیقیانی). ( طرح پژوهشی منتشر نشده). دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.
 
Debord, G. (1994). The society of the spectacle (D. Nicholson-Smith, Trans.). Zone Books.
Harvey, D. (2012). Rebel cities: From the right to the city to the urban revolution. Verso.
ICOMOS. (2017). Approaches to the conservation of twentieth-century cultural heritage. International Council on Monuments and Sites.
Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell.
Madanipour, A. (2014). Urban design, space and society. Palgrave Macmillan.
Tweed, C., & Sutherland, M. (2007). Built cultural heritage and sustainable urban development. Landscape and Urban Planning, 83(1), 62–69. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2007.05.008.