https://aup.journal.art.ac.ir/ نامه معماری و شهرسازی fa daily 1 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 https://aup.journal.art.ac.ir/article_1465.html اغلب بیمارستان‌ها، برای بیماران محیطى نامناسب برای سپری کردن روزهای بیماری و برای کارکنان، محیطى نامناسب برای انجام وظایف شغلى خود ایجاد کرده است. مهم‌ترین دلیل این مسئله، مغفول ماندن مفاهیم آرامش انسان و تعامل مثبت با محیط است. اخیراً که امنیت بیماران و تسریع روند بهبود بیماری مورد اهمیت قرار‌ گرفته‌ است، معماران به موضوعی به نام «طراحی مبتنی‌بر شواهد» روی آوردند. ارتقاء اصول طراحی مراکز درمانی با روش مبتنی‌بر شواهد و محوریت قرار دادن بیمار در جهت جلب رضایتمندی بیمار از اهداف این پژوهش  است. این پژوهش براساس مشاهده میدانی، مطالعات کتابخانه‌ای و جمع‌آوری اطلاعات از طریق پرسش‌نامه از 289 تن از بیماران بستری در بیمارستان امام‌خمینی(ره)، گاندی، بهمن، کسری است که با تجزیه و تحلیل آن‌ها راهکار مناسب برای طراحی ارائه شده است. نرم‌افزارهای مورد استفاده ASPECT و SPSS26 هستند. با توجه به آمار به دست آمده می‌توان نتیجه گرفت که با اطمینان 99 درصد بین میانگین عملکرد اجزای محیط شفابخش  در بیمارستان‌های فوق، تفاوت معناداری وجود دارد و با توجه به میانگین‌های محاسبه شده، بیمارستان گاندی بهترین عملکرد و بیمارستان امام خمینی (ره) بدترین عملکرد را داشته‌اند و بیمارستان بهمن و کسری در رتبه های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. https://aup.journal.art.ac.ir/article_1467.html با وجود اهمیت نقد در فرایند آموزش معماری، پژوهش‌های پیشین نشان‌دهنده وجود شکاف‌های قابل‌توجه در تبیین مبانی نظری، شیوه‌ها و الگوهای آموزش نقد در این زمینه است. این موضوع نه‌تنها درک جامعی از ابعاد مختلف نقد در فضاهای دانشگاهی را دشوار ساخته، بلکه توسعه شیوه‌های مؤثر آموزش نقد را نیز محدود کرده است. این پژوهش به تحلیل و بررسی مستندات علمی مرتبط با آموزش نقد معماری می‌پردازد. هدف اصلی این مطالعه بر شناسایی روندهای کلیدی، کاستی‌های پژوهشی و گسترش مفاهیم موجود در این حوزه متمرکز است تا زمینه‌ای برای پیشبرد دانش و روش‌های آموزشی فراهم آورد. این پژوهش به روش مرور دامنه‌ای انجام شده، یک مطالعه کاربردی است و بر تحلیل محتوای 24 مقاله منتخب از پایگاه‌های استنادی وب‌آو‌ساینس، اسکوپوس و ساینس‌دایرکت استوار است. روش‌شناسی شامل تحلیل کلیدواژه‌ها، استخراج الگوهای اصلی و فرعی و بررسی جامع منابع مرتبط است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نقد معماری عمدتاً به‌عنوان ابزاری برای تقویت مهارت‌های طراحی در استودیوهای طراحی به کار رفته و «آموزش نقد» به‌مثابه یک مهارت مستقل به‌ندرت مورد توجه قرار گرفته است. تحلیل واژگان کلیدی و هم‌واژگانی حاکی از تمرکز پژوهش‌ها بر «آموزش معماری» و «استودیو طراحی» و غفلت از مفاهیمی مانند «آموزش نقد» و «نقد نظری» است. این نتایج ضرورت گسترش چارچوب‌های نظری-عملی برای غنی‌سازی تجربه نقد و بررسی تأثیر بلندمدت نقد بر مسیر حرفه‌ای فارغ‌التحصیلان را برجسته می‌کند. https://aup.journal.art.ac.ir/article_1468.html ادراک بصری، نقش محوری در تجربه و رفتار افراد در فضای شهری ایفاء می‌کند. کاربست چارچوب‌های ترکیبی که برداشت‌های میدانی حسی را با ابزارهای محاسباتی پیوند دهد، سبب ارائه راهکارهای هدفمند طراحی شهری می‌شود. پژوهش حاضر با هدف توسعه و آزمون چارچوبی برای «ارزیابی ادراک بصری در چارچوب شهر حس‌پذیر» و استخراج شاخص‌هایی جهت سنجش تجربه بصری افراد در فضاهای شهری؛ ارزیابی بصری و عملکردی فضاهای مجموعه زندیه شیراز به‌عنوان مطالعه موردی و بررسی کاربردهای هوش مصنوعی در سنجش و هدایت مداخلات طراحی شهری است. پژوهش از نوع ترکیبی کیفی و کمی است و داده‌ها از طریق برداشت میدانی و حس‌گردی، ابزارهای هوش مصنوعی و پردازش تصویری و مصاحبه‌های عمیق گردآوری شده‌اند. برای تحلیل کمی از پردازش تصویر و استخراج ویژگی‌های بصری با استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی و پردازش تصویر با استفاده از کد پایتون و روش‌های آماری برای مقایسه نواحی (A–E) بهره گرفته شده‌است. در مصاحبه‌های عمیق صورت گرفته (۳۳ مصاحبه‌شونده) داده‌ها به‌وسیله کد صوت به متن، به‌صورت نوشتار درآمد و سپس با نرم‌افزار اطلس‌تی‌آی، گروه‌بندی و کدگذاری و برای ارزیابی، تبیین معنا و اولویت‌های شهروندان تحلیل شدند. نتایج نشان می‌دهد که نواحی مطالعه‌شده در کیفیت ادراک بصری تفاوت معناداری دارند که در ارتباط مستقیم با مؤلفه‌های برآوردشدهاند. کاربرد الگوریتم‌های پردازش تصویر قادر به استخراج شاخص‌های ساختاری و مکانمند شد و تلفیق آن با برداشت‌های میدانی و نتایج حاصل از مصاحبه‌های عمیق، دقت تحلیل را افزایش داد. براین‌اساس، مداخلات طراحی پیشنهادی برای ارتقای تجربه ‌بینایی در فضاهای تاریخی پیشنهاد شد. https://aup.journal.art.ac.ir/article_1469.html رویکرد توسعه مبتنی‌بر حمل‌ونقل همگانی دریایی (MTOD) به‌عنوان چارچوبی برای تقویت پیوند میان شهر و بندر، امکان استفاده از قابلیت‌های بنادر در توسعه شهری را فراهم می‌کند. پایانه شهید حقانی به‌عنوان بزرگ‌ترین بندر کشور، با مشکلاتی چون جدایی فیزیکی و عملکردی از بافت شهری روبه‌رو بوده که دسترسی به حمل‌ونقل عمومی و کاربری‌های ضروری، تعامل اجتماعی میان شهروندان، مسافران و بندر و درنهایت فرصت‌های شغلی را محدود است. این مسئله باعث عدم بهره‌برداری کامل از قابلیت‌های نهفته بنادر و شهرهای ساحلی در ارتباط با یکدیگر شده است. هدف این پژوهش، شناسایی قابلیت‌ها و ظرفیت‌های بنادر و ارائه راهکارهایی برای بهبود عملکرد شهر و بندر با استفاده از رویکرد MTOD بوده، به‌گونه‌ای که این بندر به‌عنوان نمونه‌ای عملی برای تدوین سیاست‌ها و چارچوب‌های توسعه شهربندرها در کشور قابل استفاده باشد. این پژوهش کاربردی بوده و با رویکرد ترکیبی (توصیفی - تحلیلی) انجام شده است. برای وزن‌دهی شاخص‌ها روش آنتروپی شانون به کار رفته و نتایج تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در مدل تاپسیس فازی اعمال شده‌اند. نتایج نشان داد که رویکرد MTOD با تأکید بر پیوند میان شهر و بندر، فرصت‌های تعامل و رشد متقابل شهر و بندر را افزایش می‌دهد. پیشنهادات شامل توسعه مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، ساماندهی حمل‌ونقل عمومی، ایجاد کاربری‌های چندمنظوره در ساحل و بندر، تدوین ضوابط پهنه‌بندی زمین و کدهای شهرسازی ترکیبی بین شهر و بندر است. https://aup.journal.art.ac.ir/article_1466.html برنامه‌های توسعه شهری یکی از اصلی‌ترین تمهیدات نهادهای عمومی برای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری درحوزۀ مسکن در مقیاس محلی است که آنان را قادر می‌سازد از طریق اجرا و نظارت بر ضوابط و مقررات پیش‌بینی شده، هدف‌گذاری درحوزۀ مسکن را محقق نمایند. پژوهش پیشِ‌رو با فرض آنکه ضوابط و مقررات طرح جامع و تفصیلی شهر تهران ملاک عمل شهرداری در صدور پروانه‌های احداث ساختمان‌های مسکونی بوده‌، درصدد مطالعه‌ اثرپذیری روند ساخت مسکن در شهر تهران از آن‌ها برآمده است. روش پژوهش در چارچوب روش‌های کمی و بر مبنای مطالعات «سنجش اثر» قرار دارد که از طریق مقایسه مقادیر دو دسته از شاخص‌های ساخت مسکن و توزیع آن (گروه A) و ویژگی‌های فیزیکی مسکن آن (گروه B) به مطالعه‌ روند تغییرات آن‌ها هم در بعد زمان (دوره قبل از ۱۳۸۵ تا۱۳۹۰ و بعد از ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷) و هم در بعد مکان (توزیع مکانی در میان مناطق) می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد دوره بعد از اجرای طرح تفصیلی که مقارن با کاهش ساخت مسکن است، ضمن کاهش ریزدانگی قطعات مسکونی، با افزایش متوسط مساحت واحدهای ساخته شده در همه مناطق و کاهش تأمین تنوع مساحت مسکن و نیز افزایش سهم زیربنای غیرمفید همراه بوده‌است. از‌این‌رو می‌توان نتیجه گرفت ضوابط و مقررات این برنامه‌ها در هدایت ساخت‌وسازها به نفع تأمین مسکن توان‌پذیرتر و تنظیم شکل و نوع ساخت‌وسازها برای واحدهای مسکونی ارزان‌تر در مناطق مختلف شهر تهران ناکام بوده است. https://aup.journal.art.ac.ir/article_1471.html این پژوهش با هدف تبیین مفهوم فضاهای عمومی شهری از منظر فرهنگ‌مبنا انجام شده است. در این راستا، با بهره‌گیری از رویکرد کیفی و روش مرور نظام‌مند همراه با فراتحلیل کیفی، 1174 مقاله بین‌المللی در بازه زمانی 2014 تا 2024 شناسایی و پس‌از غربالگری براساس معیارهای علمی ‌و در قالب چارچوب پریزما، 40 مقاله به‌طور نهایی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که فضای عمومی صرفاً عرصه‌ای کالبدی نیست، بلکه سازه‌ای چندبعدی با ابعاد اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی است که هم‌زمان بستر تعاملات مدنی، بازنمایی ارزش‌های فرهنگی و عرصه سیاست‌گذاری شهری محسوب می‌شود. تحلیل محتوای مطالعات منتخب آشکار ساخت که فرهنگ در سه سطح مکمل عمل می‌کند: در سطح مفهومی–نظری، فرهنگ بنیان تعریف و معنا‌بخشی به فضای عمومی است؛ در سطح علّی–تبیینی، فرهنگ به‌مثابه نیروی شکل‌دهنده به پیامدهای اجتماعی–سیاسی و هویت جمعی تحلیل می‌شود؛ و در سطح کاربستی–راهبردی، فرهنگ نقشی محوری در طراحی، سیاست‌گذاری و ارزیابی کیفیت فضا دارد. دستاورد نظری پژوهش ارائه چارچوبی سه‌سطحی برای فهم نسبت فرهنگ و فضای عمومی است؛ چارچوبی که می‌تواند خلأ موجود در ادبیات پراکنده را پوشش دهد. این مطالعه بر لزوم توسعه شاخص‌های بومی، مطالعات تطبیقی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در برنامه‌ریزی و مدیریت فضای عمومی شهری تأکید می‌کند. https://aup.journal.art.ac.ir/article_1445.html فرایند طراحی ماهیتی پیچیده، خلاقانه و مسئله‌محور دارد که طراح را با چالش‌های متعددی روبرو می‌سازد. یکی از این چالش‌ها «تله‌ذهنی» است؛ پدیده‌ای که با محدود کردن ظرفیت طراح در تولید ایده‌های نوآورانه، می‌تواند کیفیت طراحی را کاهش داده و روند حل مسئله را کند سازد. این پدیده دو وجه دارد: نخست، تمایل طراح به ساده‌سازی مسئله از طریق تکرار طرح‌های پیشین؛ دوم، ناتوانی در تشخیص و ارائه راه‌حل‌های ابتکاری به دلیل چسبندگی ذهن به الگوهای آشنا. در حالی‌که وجه نخست در پیشینه پژوهش بیشتر مورد توجه بوده‌ به وجه دوم، که می‌تواند مانع بروز خلاقیت در فرآیند طراحی شود، کمتر پرداخته شده است. هدف این پژوهش، بازخوانی مفهومی پدیده تله‌ذهنی در طراحی و تحلیل ساختاری آن با تکیه بر شواهد نظری و تحلیلی است. در این راستا، با مرور نظام‌مند مطالعات پیشین، سه محور اصلی شامل چیستی تله‌ذهنی، انواع و شیوه‌های ارزیابی بررسی شده‌اند. استخراج و دسته‌بندی راهکارهای غلبه بر این پدیده بخش مکمل هدف پژوهش است. یافته‌ها سه رویکرد مکمل برای مقابله با تله‌ذهنی معرفی می‌کند: اول، تقویت توانایی ذهنی طراح از طریق بازتعریف مسئله و توجه به ویژگی‌های فردی؛ دوم، استفاده خلاقانه از نمونه‌های متنوع، طراحی قیاسی و ابزارهای تحلیلی؛ و سوم، بهره‌گیری از روش‌های میان‌رشته‌ای مانند TRIZ و SCAMPER برای تسهیل بازنگری و گشودن مسیرهای نو در روند طراحی. این رویکردها در مجموع بر اهمیت اصلاح مسیرهای پرورش تفکر طراحی و زمینه‌سازی برای مداخلات آموزشی هدفمند تأکید دارند.  https://aup.journal.art.ac.ir/article_1479.html مشارکت شهروندی رکنی اساسی در حکمروایی خوب شهری است. بااین‌حال، ‌مشارکت شهروندی به‌ویژه در میان جوانان حتی در میان کشورهای با ساختارهای سیاسی دموکراتیک رو به افول است. این پژوهش با هدف واکاوی ادراک جوانان تهرانی از حکمروایی و مشارکت شهروندی و  تحلیل دیدگاه‌های مدیران شهری در ارتباط با چالش‌های مشارکت جوانان با رویکرد آمیخته (کیفی – کمی) انجام شده است. داده‌ها از طریق تکمیل ۳۱۱ پرسش‌نامه توسط جوانان ۱۸ تا ۳۵ سالهٔ تهرانی و انجام ۱۲ مصاحبهٔ نیمه‌ساختاریافته با مدیران شهری تا حد اشباع گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون، آمار توصیفی و همبستگی نشان می‌دهد جوانان تحقق اصول حکمروایی خوب را پایین‌تر از حد متوسط و فساد را در وضعیت بحرانی ارزیابی می‌کنند. در مقابل، تمایل به مشارکت و احساس شهروندی در سطحی بالاتر از متوسط ارزیابی شد. تحلیل داده‌های کمی و کیفی حاکی از آن است که با‌ وجود تمایل بالای جوانان به مشارکت، نبود سازوکارهای نهادی شفاف، این سرمایهٔ اجتماعی را به حاشیه می‌راند. همبستگی بالای سطح تحصیلات و ادراک انتقادی جوانان فراتر از گزاره‌ای آماری، باید به‌عنوان پیام سیاستی کلیدی تلقی‌شود. حکمروایی شهری مکلف است با طراحی سازوکارهای نهادی باز و پاسخگو، این تمایل شهروندی و سواد حکمروایی را به‌سوی مشارکت سازنده در تصمیم‌گیری‌های شهری سوق داده تا از تبدیل آن به انفعال یا بحران مشروعیت جلوگیری شود. https://aup.journal.art.ac.ir/article_1494.html نوسازی نواحی فرسوده می‌تواند موجب افزایش قیمت مسکن، هزینه‌های تأمین خدمات و خرید کالا و استطاعت‌نا‌پذیری محله برای برخی از ساکنان شود. پیامد این وضعیت، پدیده اعیان‌سازی است؛ شرایطی که موجب خروج ناگزیر جمعیت کم‌درآمد ساکن و جایگزین شدن با طبقات متوسط و بالای درآمدی می‌شود. هدف این پژوهش تحلیل فضایی محله‌های منطقه 10 شهر تهران از منظر اعیان‌سازی و تبیین نیروهای اثرگذار بر وقوع آن است. فرایند روش‌شناسی مشتمل بر دو گام پیموده شد: نخست در سطح منطقه 10 شهرداری تهران -که بر اساس داده‌های فضایی سال 1400 یکی از منطقه‌های دارای بیشترین میزان نوسازی به نسبت مساحت کل منطقه است- برای بررسی در سطح محله انتخاب شد و با روش تصمیم‌گیری چندمعیاره الکتره محله‌هایی در این منطقه که بیشترین نشانه‌های وقوع اعیان‌سازی را دارند شناسایی شد. سپس اعتبار نتایج این تحلیل کمی با پرس‌وجو از مطلعین محلی موردسنجش قرار گرفت. در گام دوم با استفاده از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کارشناسان سازمان نوسازی شهر تهران، کارشناسان دفتر توسعه محلی منطقه 10 و اعضای هیأت‌علمی دارای تجربه در خصوص موضوع و روش تحلیل مضمون نیروهای اثرگذار بر وقوع اعیان‌سازی در محله‌های منتخب در مرحله نخست ردیابی و در سه سطح کلان (سیاست‌ها و اقدامات در سطح ملی)، میانی (سیاست‌ها و برنامه‌های شهری) و خرد (موارد خاص محدوده هدف) جمع‌بندی شد.