واکاوی تأثیر ثبت جهانی بر کیفیت تداوم زندگی اجتماعی شهر تاریخی یزد از منظر پژوهشگران و کنشگران حفاظت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی-گرایش میراث شهری، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران

2 دانشیار گروه مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران

چکیده

 
شهرهای تاریخی، مجموعه‌هایی پیچیده و دارای ابعاد و وجوه گوناگون‌اند که حفظ و تداوم زیست اجتماعی در آن‌ها از مهم‌ترین ارکان حفاظت از شهر تاریخی به شمار می‌رود. ثبت شهرهای تاریخی در میراث جهانی یونسکو، با ایجاد وضعیتی متفاوت، تأثیرات گسترده‌ای بر ابعاد کالبدی، فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی این شهرها دارد که می‌تواند فرصت‌ها و تهدیدهایی را برای تداوم زندگی اجتماعی شهر تاریخی به‌دنبال داشته باشد. هدف این پژوهش واکاوی تأثیر ثبت جهانی شهر تاریخی یزد بر تداوم زیست اجتماعی آن است. مطالعه با رویکرد کیفی و استفاده از شیوۀ تحلیل محتوای استقرایی انجام شده و داده‌ها از طریق مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته با ۳۰ نفر از حفاظت‌گران و متخصصان حوزه‌های مرتبط جمع‌آوری شده است. روش تحلیل داده‌ها تحلیل محتوای کیفی به کمک نرم‌افزار MAXQDA و استخراج مضامین کلیدی است که به شناسایی ابعاد مختلف تأثیر ثبت جهانی بر زندگی اجتماعی یزد منجر شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد ثبت جهانی، علاوه بر ایجاد تغییرات کالبدی و مدیریتی، تأثیرات متناقضی بر زندگی اجتماعی داشته است؛ از یک سو فرصت‌هایی برای تداوم و ارتقای زیست اجتماعی فراهم کرده و از سوی دیگر چالش‌هایی چون گسست اجتماعی و تغییر در عملکردها، فعالیت‌ها و الگوهای رفتاری فضا را به‌همراه داشته است. این روند متاثر از عوامل فرادست و شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است که نیازمند راهکارهایی به‌منظور ایجاد توازن در زندگی اجتماعی و فعالیت‌های اقتصادی خواهد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آقایی، پرویز؛ توکلی‌نیا، جمیله؛ کلانتری، محسن و فنی، زهره (۱۳۹۸). تولید و بازتولید فضا در چرخه دوم انباشت سرمایه؛ نقدی بر زندگی روزمره در فضای زیسته. باغ نظر، ۱۶(۸۰)، ۲۹–۴۰. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.151034.3799
اسمیت، سدونی و واتسون، جولیا (۱۴۰۱). ادبیات من: راهی به فهم خود، زندگی‌نگاری و روایت‌های شخصی. ترجمه رویا پورآذر. نشر اطراف.
پاکزاد، جهانشاه (۱۳۹۱). مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. انتشارات شهیدی.
پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد (۱۳۹۴). پرونده پیشنهاد ثبت شهر تاریخی یزد در فهرست میراث جهانی.
پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد (۱۳۹۶). مروری بر پلان مدیریت پرونده ثبت جهانی شهر تاریخی یزد.
پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد (۱۴۰۱). گزارش ارزیابی و سنجش وضعیت عرصه میراث جهانی شهر تاریخی یزد [گزارش پژوهشی].
پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد (۱۴۰۳). ارزیابی تداوم زندگی اجتماعی شهر تاریخی یزد پس از ثبت جهانی [گزارش پژوهشی].
پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد (۱۳۹۹). گزارش ادواری پایش شهر تاریخی یزد در دوره سه‌ساله پس از ثبت جهانی [گزارش پژوهشی].
پوربهادر، پوپک و فدائی‌نژاد برامجردی، سمیه (۱۳۹۷). بازشناسی چارچوب نظری رویکرد حفاظتی منظر شهری تاریخ. شهر ایرانی–اسلامی، ۳۱، ۶۳–۷۴.
تاج‌بخش، مونا و پاکزاد، جهانشاه (۱۳۹۵). درآمدی بر فهم اعیان‌سازی و پیامدهای ناخوشایند آن. صفّه، ۲۶(75)، ۷۹–۹۸. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1683870.1395.26.4.5.4
تیمورتاش، سارا؛ حناچی، پیروز؛ طالبیان، محمدحسن و سرزعیم، علی (۱۴۰۲). ارزیابی اقتصادی اثرات ثبت جهانی بر توسعه گردشگری: مقایسه موردی یزد و همدان. هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، ۲۸، ۵–۱۴. https://doi.org/10.22059/jfaup.2023.322019.672817
جاودان، مجتبی؛ قاسمی، مسلم و ریاضی، آرزو (۱۳۹۸). تحلیلی بر چرخه حیات اجتماعی در مقصدهای گردشگری فرهنگی (مطالعه موردی: شهر ماسوله). برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، ۳، ۱۴۱–۱۶۷.  https://doi.org/10.22080/jtpd.2020.16482.3054
خرم‌روئی، ریحانه؛ پهلوان، پرتو؛ ظریف‌عسگری، الهه و صبوری، سمیه (۱۳۹۹). گرگان از منظر میراث و آیین. فصلنامه هنر و تمدن شرق، ۸(۲۸)، ۱۳-۲۲.  https://doi.org/10.22034/jaco.2020.218052.1142
شلد، سوزان؛ تاپلین، دانا و لو، ستا (۱۳۹۰). نگرشی نو بر تنوع فرهنگی در فضاهای عمومی با تأکید بر پارک‌های شهری. ترجمه واراز مرادی مسیحی، نازیلا رشیدپور، و علی ذوقی. سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
عظیمی، شراره و پرتوی، پروین (۱۳۹۹). پدیدارشناسی تجربه‌زیسته ساکنان بافت تاریخی شهر یزد در مواجهه با گردشگری. نامه معماری و شهرسازی، ۱۳(۲۹)، ۵–۳۲.  https://doi.org/10.30480/aup.2020.2299.1454
فاضلی، نعمت‌اله (۱۳۹۹). کلان‌شهر و فرهنگ؛ جستارهای انسان‌شناختی دربارۀ پژوهش شهری، فرهنگ و سیاست شهری. نشر فرهامه.
کریس، ژروم و دی‌سنا، جودیت (۱۴۰۰). اعیانی‌سازی در جای‌جای جهان: اعیان‌سازان و آواره‌شدگان. ترجمه آیدین ترکمه و آرش ترکمه. همشهری.
محسنی، ملیحه و زمانی‌فرد، علی (۱۳۹۸). رهیافتی بر خوانش روابط اجتماعی در بافت تاریخی (بررسی موردی: گذر تاریخی آقابزرگ کاشان). نامه معماری و شهرسازی، ۱۱(۲۲)، ۷۱–۹۰.  https://doi.org/10.30480/aup.2019.690
فلامکی، محمدمنصور (۱۳۸۴). حریم‌گذاری بر ثروت‌های فرهنگی ایران. (چاپ اول، جلد ۱). نشر فضا.
محمودی‌قوژدی، محمدرضا؛ طالبیان، محمدحسن و وطن‌دوست، رسول (۱۴۰۱). تبیین شکاف‌ها و عدم تعادل‌های فهرست میراث جهانی ایران. نامه معماری و شهرسازی، ۱۵(۳۷)، ۱۲۱–۱۴۵. https://doi.org/10.30480/aup.2022.3988.1874
یزدگرد، فاطمه؛ حناچی، پیروز؛ و طالبیان، محمدحسن. (۱۴۰۰). مدل ارزیابی وضعیت حفاظت محوطه‌های میراث فرهنگی جهانی (نمونه‌ مطالعه: عرصه ثبت جهانی شهر تاریخی یزد). نقش جهان، ۱۱(۳۴)، ۱۰۱–۱۱۹. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23224991.1400.11.2.6.1
Abbas, H. (2019). Heritage and urban change in historic cities. Routledge.
Altman, I., & Low, S. (Eds.). (1992). Place attachment. Plenum Press.
Ashworth, G. J., Graham, B., & Tunbridge, J. E. (2007). Pluralising pasts: Heritage, identity and place. Pluto Press.
Bandarin, F., & van Oers, R. (2012). The historic urban landscape: Managing heritage in an urban century. Wiley-Blackwell.
Blaikie, N. (2000). Designing social research: The logic of anticipation. Polity Press.
Corbin, J., & Strauss, A. (2015). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4th ed.). SAGE Publications.
Farahani, L. M., & Lozanovska, M. (2015). The social life of historical neighbourhoods: Case study of a Middle Eastern city, Shiraz. Journal of Architecture and Urbanism, 39(3), 176–187. https://doi.org/10.3846/20297955.2015.1088416
Harvey, D. C. (2001). Heritage pasts and heritage presents: Temporality, meaning and the scope of heritage studies. Routledge.
Holtorf, C., & Fairclough, G. (2013). The new heritage: Critical perspectives on cultural heritage. Routledge.
International Council on Monuments and Sites (ICOMOS). (1987). Charter for the conservation of historic towns and urban areas (Washington Charter 1987). ICOMOS.
Li, J., Krishnamurthy, S., Pereira Roders, A., & van Wesemael, P. (2020). State-of-the-practice: Assessing community participation within Chinese cultural World Heritage properties. Habitat International, 96, 102107. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2019.102107
Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 26, 7–24. https://doi.org/10.2307/2928520
Parga Dans, E., & Alonso González, P. (2018). The Altamira controversy: Assessing the economic impact of a World Heritage Site for planning and tourism management. Journal of Cultural Heritage, 30, 180–189. https://doi.org/10.1016/j.culher.2017.10.011
Petrić, L., Hell, M., & van der Borg, J. (2020). Process orientation of the World Heritage City management system. Journal of Cultural Heritage, 46, 259–267. https://doi.org/10.1016/j.culher.2020.08.006
Pendlebury, J. (2013). Conservation in the age of crisis: Historic cities and contemporary policies. Routledge.
Rapoport, A. (1990). History and precedent in environmental design. Plenum Press.
Rezaei, N. (2017). Resident perceptions toward tourism impacts in historic center of Yazd, Iran. Tourism Geographies, 19(1), 1–22. https://doi.org/10.1080/14616688.2016.1144008
Richards, G. (2018). Cultural tourism: A review of recent research and trends. Journal of Hospitality and Tourism Management, 36, 12–21. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2018.03.005
Stjernström, O., Pashkevich, A., & Avango, D. (2020). Contrasting views on co-management of indigenous natural and cultural heritage: Case of Laponia World Heritage Site, Sweden. Polar Record, 56, e20. https://doi.org/10.1017/S0032247420000225
Smith, L. (2006). The uses of heritage. Routledge.
Tucker, H., & Emge, A. (2010). Managing a World Heritage Site: The case of Cappadocia. Anatolia, 21(1), 17–29. https://doi.org/10.1080/13032917.2010.9687096
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (1972). Convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. UNESCO.
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. UNESCO.
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (2011). Recommendation on the historic urban landscape. The General Conference at its 36th session, 10 November 2011. UNESCO World Heritage Centre.
World Heritage Centre. (2015). Policy document on World Heritage and sustainable development: Policy document for the integration of a sustainable development perspective into the processes of the World Heritage Convention. UNESCO. http://whc.unesco.org/en/documents/1334
World Heritage Centre. (2008). Operational guidelines for the implementation of the World Heritage Convention. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). http://whc.unesco.org/en/guidelines
Vallance, S., Perkins, H. C., & Dixon, J. E. (2011). What is social sustainability? A clarification of concepts. Geoforum, 42(3), 342–348. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2011.01.002