بازخوانی کلّه‌منار شاه‌عباس در اصفهان براساس سفرنامه‌های دوره صفویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معماری، دانشکده عمران و معماری، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران

2 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، ایران

3 استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، ایران

چکیده

در محله‌ای از اصفهان که به پاشاخ مشهور است، سینه‌به‌سینه خاطراتی آمیخته با افسانه از بنایی به نام کلّه‌منار روایت می‌‌شود. عنوان کلّه‌‌منار یادآور پُشته‌‌ساختن از سرهای کشته‌‌های جنگ‌‌ است؛ اما در این مورد نه از سر انسان، بلکه از استخوان‌‌ها و کلّه‌‌های حیوانات شکار شده توسط شاه‌‌عباس ساخته شده است. با گذر سالیان، رخدادها و وقایع ویرانگر، کلّه‌‌منار از بین رفته و جز ردپای کمرنگی از آن در حافظۀ مردم بر جای نمانده و همین امر بازخوانی این بنای منحصربه‌فرد را ضروری می‌‌سازد. هدف پژوهش بازخوانی کلّه‌‌منار اصفهان برای آشکارسازی ساختار کالبدی، سازنده و مکان تقریبی آن است و برای دستیابی به هدف، این پژوهش کیفی و بنیادی، با استفاده از روش ترکیبی و با رویکرد تفسیری - تاریخی و به‌‌صورت بازخوانی تطبیقی انجام شده و به بررسی اسنادی نگاره‌‌ها و سفرنامه‌‌های صفوی، براساس دستورالعمل منشور لندن می‌‌پردازد. یافته‌‌ها نشان می‌‌دهد کلّه‌‌منار در کوچۀ مشیر یخچال و در همسایگی کاروانسرای ساروتقی و هندوها، در میان میدانی قرار داشته و کالبد آن ترکیبی از مناره‌‌ای 26 متری و کوشکی شش‌‌ضلعی با اضلاع 6 متری بوده و سازه‌‌ای گِلی داشته که استخوان‌‌ها و کلّه‌‌های حیوانات درون آن فرو شده بودند. پوشش منار به‌‌صورت نوارهایی به فاصلۀ 1.5 متری بوده که استخوان‌‌ها در آن حالت نیم‌‌ستون‌‌ها و کله‌‌ها نقش سرستون را بازی می‌‌کردند. این مناره دارای پلکان و نعلبکی با طارمی از جنس استخوان بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آموزگار، ژاله (1386). تاریخ اساطیر ایران. سمت.
امیری، منوچهر (1349). سفرنامه‌های ونیزیان در ایران: شش سفرنامه. خوارزمی.
اولئاریوس، آدام (1369). سفرنامه آدام اولئاریوس: ایران عصر صفوی از نگاه یک آلمانی. ترجمه احمد بهپور. ابتکار نو.
بریان، پیر (1381). امپراطوری هخامنشی؛ از کوروش تا اسکندر. ترجمه ناهید فروغان. قطره.
پاتینجر، هنری (1384). سفرنامه پاتینجر. ترجمه شاهپور گودرزی. کتابفروشى دهخدا.
تاجبخش، احمد (1357). تاریخ مختصر تمدن و فرهنگ ایران قبل از اسلام. دانشگاه ملی.
تاجبخش، هدایت و جمالی، سیروس (1374). نخجیران از آغاز تا امروز. موزه آثار طبیعی و حیات وحش ایران.
تاورنیه، ژان باتیست (1336). سفرنامه تاورنیه. ترجمه ابوتراب نوری. سنائی و تائید.
جعفری محمدآبادی، فائزه؛ سامانیان، صمد و کشاورز افشار، مهدی (1402). مطالعه تطبیقی شخصیت‌پردازی در قالی‌ها و نگاره‌های مکتب تبریز دوم با موضوع شکار. نشریه علمی مطالعات تطبیقی هنر، ۱۳(۲۵)، ۷۹- ۹۸. http://dx.doi.org/10.61186/mth.13.25.79  
جعفری، الهام و بلیلان اصل، لیدا (1393). بازخوانی تاریخی شهر خوی در دوره‌ی صفوی با استناد بر مینیاتور مطراقچی از دیدگاه سیاحان. پژوهش نامه تاریخ، ۳۵(۹)، ۱-۲۵. https://sanad.iau.ir/Journal/history/Article/942706
جملی کارری، جووانی فرانچسکو (1348). سفرنامه کارری. ترجمه عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ. فرانکلین.
خسروی، زهرا (1383). شعر شکار در ادب عربی. امیرکبیر.
دادور، ابوالقاسم و خسروی فر، شهلا (1390). مطالعه تطبیقی نقش شکار در هنر ایران باستان با هنر بین النهرین. مطالعات تطبیقی هنر، 1(1)، 29-44.
دلاواله، پیترو (1370). سفرنامه پیترو دلاواله: قسمت مربوط به ایران. ترجمه شعاع‌الدین شفا. شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغتنامه دهخدا. مؤسسه انتشارات و چاپ روزنه.
ریاحی خوئی، محمدامین (1337). منار شمس تبریز در خوی. یغما، ۱۱(۱) (پیاپی 117).
سانسون، نیکولاس (1346). سفرنامه سانسون: وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی. ترجمه تقی تفضلی. ابن سینا.
شاردن، ژان (1370). سفرنامه شاردن. ترجمه اقبال یغمایی. توس.
شامی، نظام‌الدین (1363). ظفرنامه: تاریخ فتوحات امیر تیمور گورکانی ، ماجرای خونین ترین قتل عام شهرهای ایران. تصحیح احمد پناهی سمنانی. بامداد.
شهیدانی، شهاب؛ اصلاحی، مهشیدسادات و اصلاحی، متین سادات (1399). بررسی و تحلیلی بر آداب و اخلاق شکار حیوانات در عصر صفویه. تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، 11(22 )، 105-128.  https://doi.org/10.22034/jiiph.2020.11043
طبری، محمد بن جریر (1374) تاریخنامه طبری. تصحیح محمد روشن. سروش.
فریزر، جیمز بیلی (1364). سفرنامه فریزر؛ سفر زمستانی. توس.
قزوینی، محمدبن عبدالله (۱۳۵۲). مناقب الآرای ملکی. تصحیح ایرج افشار. امیرکبیر.
قنبری، زهرا و خزائی، سهم‌الدین (1401). تحلیلی بر عوامل موثر بر شکار، اهداف و کارکردهای آن در عصر ناصری. جستارهای تاریخی، 13(2 )، 183-213. https://doi.org/10.30465/hcs.2023.42728.2682
کخ، هاید ماری (1382). خداشناسی و پرستش در عیلام و ایران هخامنشی. ترجمه نگین میری. باستان پژوهی، ۱۱، 39- ۴۶.
مجد، مصطفی (1388). ظهور و سقوط مرعشیان. نشر رسانش.
منشی قمی، احمد بن حسین (1383). خلاصه التواریخ. ترجمه احسان اشراقی. دانشگاه تهران.
موحد، محمدعلی (۱۳۹۲). شمس تبریزی. نشر نو.
میرخواند، محمد بن خاوندشاه (1380). تاریخ روضة الصفا فی سیرة الانبیاء و الملوک و الخلفا. تصحیح جمشید کیان‌فر. اساطیر.
نفیسی، علی‌اکبر (1307). فرهنگ ناظم الأطباء. خیام.
هربرت، توماس و استودارت رابرت (1400). سفرنامه توماس هربرت و گزارش رابرت استودارت. ترجمه حسن جوادی و ویلم فلور. آبادبوم.
وثوق بابایی، الهام و مهرآفرین، رضا (1394). بررسی و تحلیل نقش شکار در دوره ساسانی. نگره، 10(35)، 32-47. https://doi.org/10.22070/negareh.2015.253
وصاف، الحضره (۱۳۶۸). تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار. تصحیح محمد روشن. انتشارات علمی و فرهنگی.
ولی بیگ، نیما و سلیمانی مقدم، پرگل (1397). بازآفرینی اصطبل شاهی عهد صفوی اصفهان (تالار طویله) بر پایه اسناد. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، 51(۱)، 141-168. https://doi.org/10.22059/jhic.2019.266018.653939
Alemi, M. (2007). Princeley Safavid gardens, stage for rituals of imperial display and political legitimacy. Harvard University Press.
Babaie, S. (2002). Building for the Shah: The role of Mirza Muhammad Taqi (Saru Taqi) in Safavid royal patronage of architecture. Art Media Resources.
Clauson, G. (1973). Philology and archaeology. Antiquity, 47(185), 37-42. https://doi.org/10.1017/S0003598X00034657
Daulier-Deslandes, A. (1673). A. Les Beautez de la Perse ou la description de ce qu’il ya de plus curieux dans ce royaume. Gervais Clouzier.
de Bruyn, C. (1737). Travels into Muscovy, Persia and part of the east-Indies. A. Bettesworth and C. Hitch.
Eisenman, P. (2004). Eisenman inside out: Selected writings, 1963–1988. Yale University Press.
Favro, D. (2006). In the eyes of the beholder: Virtual reality re-creations and academia. Journal of Roman Archaeology, Supplementary Series, 61, 321–334.
Floor, W. (2001). Safavid government institutions. Mazda Publishers.
Kaempfer, E. (1712). Amoenitatum exoticarum politico-physico-medicarum fasciculi V: Quibus continentur Variae relationes, observationes & descriptiones rerum persicarum, [et] Ulterioris alae multa attentione, in peregrinationibus per universum Orientem, collectae. Meyerus.‏
London Charter 3.0 (2023). Principles 3–5: Critical re-reading of written sources.
Negarestan Doc. (n.d.). Retrieved july 29, 2025, from https://www.negarestandoc.ir.
Ranđelović, M., & Yilmaz, H. (2025). Turkish military hospital at the Skull Tower in Niš (1872-1878). Srpski arhiv za celokupno lekarstvo.
Sanson, F., & Sanson, G. (1967). Voyage, ou rélation de l’état present du royaume de Perse. Cramoisi.‏
Tavernier, J. B. (1718). Les six voyages de Jean Baptiste Tavernier:... en Turquie, en Perse et aux Indes. H. Scheurleer.
‏Violity. (n.d.). Violity: Online marketplace for antiques and collectibles. Retrieved June 12, 2025, from https://violity.com/.